بنا بر اين ، هر يك از جملات * ( « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » ) * و « و خذوهم » و « و احصروهم » و * ( « وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ » ) * بيان يك نوع از راهها و وسايل نابود كردن افراد كفار و از بين بردن جمعيتهاى ايشان و نجات دادن مردم از شر ايشانست . اگر به آنان كسى دست يافت و توانست ايشان را بكشد بايد كشته شوند ، و اگر نشد دستگير شوند و اگر اين هم نشد در همان جايگاههايشان محاصره شوند و نتوانند بيرون آيند و با مردم آميزش و مخالطه كنند ، و اگر معلوم نشد در كجا پنهان شده‌اند ، در هر جا كه احتمال رود كمين بگذارد تا بدين وسيله دستگيرشان نموده يا به قتلشان فرمان دهد و يا اسيرشان كند . و شايد همين معنا مراد آن كسى باشد كه گفته است : منظور از جمله مورد بحث « * ( فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ - ) * مشركين را يا بكشيد هر جا كه يافتيد و يا گرفته و محاصره كنيد » است ، كه مطلب را موكول به اختيار مسلمين كرده تا هر كدام از آن دو را صلاح ديدند اختيار كنند « 1 » . گو اينكه وجه مزبور خالى از تكلف نيست ، چون گرفتن و محاصره كردن و در كمينشان نشستن را امر واحدى در مقابل كشتن قرار داده و به هر حال سياق با آن معنايى كه ما در سابق كرديم سازگار است . و اما كلام كسى كه گفته در جمله * ( « فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ » ) * تقديم و تاخير هست ، و تقدير آيه « فخذوا المشركين حيث وجدتموهم و اقتلوهم » است ، كلام صحيحى نيست « 2 » و تصرفى است در آيه بدون مجوز ، و سياق خود آيه مخصوصا ذيل آن آن را دفع مىكند . و معناى آيه اين است كه : پس وقتى ماه‌هاى حرام تمام شد و چهار ماهى كه ما مهلتشان داديم و گفتيم * ( « فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ » ) * سر رسيد لا جرم مشركين را به هر وسيله ممكن و هر راهى كه براى از بين بردن ايشان نزديكتر ديديد بايد از بين ببريد ، و آثارشان را نابود كنيد ، حال چه بكشتن باشد ، يا دستگير كردن ، يا محاصره نمودن ، و يا كمين نهادن پس هر جا ايشان را يافتيد چه در حل و چه در حرم بقتل برسانيد تا به كلى از ميان بروند . * ( « فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّه غَفُورٌ رَحِيمٌ » ) * اين آيه اشتراطى است در معناى غايت حكم سابق ، و منظور از « توبه » همان معناى لغوى كلمه است ، و آن عبارتست از بازگشت . و معناى آيه اين است كه : اگر با ايمان آوردن ،

--> ( 1 ) تفسير المنار ج 10 ص 166 ( 2 ) تفسير مجمع البيان ج 5 ص 7